Është padyshim një befasi edhe sot ajo që përfaqëson identitetin krijues të italianit Giuseppe Arcimboldo. Epoka së cilës i përkiste nuk ishte fort e favorshme për një shpërthim të tillë imagjinate, për një mënyrë kaq të pazakontë të të parit dhe të të përfytyruarit të njeriut përmes botës që e rrethon. Por ai kishte arritur të zotëronte një mister të veçantë krijues: t'i qasej realitetit si një univers mundësish, ku çdo objekt, çdo gjallesë dhe çdo element i natyrës mund të bëhej pjesë e një gjuhe të re pamore.

Ai u shkëput nga kanonet e zakonshme të portretizimit, sfidoi pritshmëritë estetike të kohës dhe guxoi të ndërtonte një univers të vetin, ku imagjinata nuk ishte më një stoli e artit, por vetë lënda e tij. Duke u mbështetur te shpirti krijues, intuita dhe një zgjuarsi kompozicionale e rrallë, Arcimboldo shkoi shumë më larg se kufijtë që arti i kohës dukej se i kishte përcaktuar.

Në portretet e tij, asgjë nuk është e rastësishme. Çdo frut, lule, perime, peshk, libër apo objekt tjetër, që merr pjesë në ndërtimin e një fytyre, ka një rëndësi të veçantë në strukturën e përgjithshme të veprës. Secili element është njësi më vete, por edhe pjesë e një ansambli kompozicional, ku forma, simboli dhe domethënia bashkohen në një ligjërim të vetëm shprehës. Njeriu nuk paraqitet më si një tërësi e dhënë anatomike, por si një botë e përbërë, si një mozaik marrëdhëniesh me natyrën, dijen, sendet dhe përditshmërinë.

Giuseppe Arcimboldo (1527 – 11 qershor 1593) ishte një piktor italian i manierizmit, i njohur veçanërisht për portretet e tij të pazakonta, të ndërtuara përmes bashkimeve imagjinative të frutave, luleve, perimeve, kafshëve, peshqve, librave dhe objekteve të ndryshme. Këto kompozime, që në pamje të parë duken si grumbullime të çuditshme elementesh, në distancën e duhur shndërrohen në fytyra njerëzore, duke krijuar një lojë të jashtëzakonshme perceptimi. Një frut bëhet faqe, një perime merr trajtën e hundës, një lule shndërrohet në flokë, ndërsa një kafshë mund të marrë përsipër të ndërtojë një tipar të tërë anatomik.

Kështu, portreti bëhet një enigmë pamore, një lojë mes asaj që syri sheh dhe asaj që mendja zbulon. Arcimboldo nuk krijon thjesht një fytyrë nga sende të ndryshme; ai krijon një marrëdhënie të re midis njeriut dhe gjithësisë së objekteve që e rrethojnë. Në këtë kuptim, portretet e tij mund të lexohen edhe si reflektime mbi psikologjinë, karakterin, identitetin dhe marrëdhënien e njeriut me botën materiale e natyrore.

Megjithëse në kohën e vet u konsiderua nga disa si ekscentrik dhe, në vlerësimet më përçmuese, si një krijues i çuditshëm, veprat e tij nuk ishin thjesht kuriozitete zbavitëse. Ato përmbanin një ndërtim të ndërlikuar simbolik, paradokse, alegori dhe lojëra intelektuale. Pas pamjes së tyre befasuese fshihej një mendje e kultivuar, e aftë të ndërthurte artin me dijen, natyrën me filozofinë dhe humorin me një vëzhgim të hollë të shoqërisë.

Një pjesë e rëndësishme e kësaj krijimtarie u zhvillua në shërbim të oborrit të Habsburgëve, ku Arcimboldo punoi për më shumë se një çerek shekulli. Ai shërbeu në oborret perandorake të Vjenës dhe Pragës, duke qenë piktor, dekorues, organizator festash ceremoniale dhe projektues kostumesh e skenografish. Perandorët Ferdinand I, Maksimiliani II dhe Rudolfi II e vlerësuan talentin e tij, duke i dhënë hapësirë një krijimtarie që bashkonte artin, shkencën, alegorinë dhe spektaklin.

Në vitin 1592, pak para vdekjes, perandori Rudolfi II i dha titullin e fisnikërisë Count Palatine, një dëshmi e vlerësimit që gëzonte në oborrin perandorak. Arcimboldo u kthye më pas në Milano, ku kaloi vitet e fundit të jetës dhe vdiq më 11 qershor 1593.

Pikturat e tij më të famshme u çmuan veçanërisht nga surrealistët e shekullit XX, të cilët panë në to një pararendje të lojës së pavetëdijes, të shndërrimit të formave dhe të asociacioneve të papritura. Salvador Dalí dhe artistë të tjerë të kësaj lëvizjeje gjetën te Arcimboldo një dëshmi të hershme se realiteti mund të çlirohet nga pamja e tij e zakonshme dhe të riorganizohet sipas ligjeve të imagjinatës. Ndikimi i tij është ndier edhe te krijues si Shigeo Fukuda, István Orosz, Octavio Ocampo, Sandro del Prete dhe regjisori Jan Švankmajer.

Në këtë kuptim, Arcimboldo mund të shihet si një pararendës i rëndësishëm i Surrealizmit, ndonëse krijimtaria e tij i përket botëkuptimit manierist të shekullit XVI dhe nuk duhet ngatërruar me një përkatësi të drejtpërdrejtë ndaj një lëvizjeje që do të shfaqej shumë shekuj më vonë.

Një nga shembujt më domethënës të kësaj gjuhe alegorike është seria e tij “Stinët”, ku natyra bëhet vetë trupi i njeriut. Pranvera ndërtohet përmes luleve, Verës përmes frutave dhe drithërave, Vjeshta përmes prodhimeve të stinës, ndërsa Dimri merr trajtën e një trungu të zhveshur, të shenjuar nga koha dhe ashpërsia e natyrës. Këtu stinët nuk janë thjesht dukuri kalendarike, por figura njerëzore, secila me karakterin, moshën dhe temperamentin e vet.

Po aq domethënëse është edhe seria “Katër Elementet”, ku Ajri, Uji, Toka dhe Zjarri përfaqësohen përmes bashkësive të zogjve, peshqve, kafshëve dhe objekteve që lidhen me secilin element. Përmes këtyre veprave, Arcimboldo krijon një univers ku njeriu dhe natyra nuk janë dy realitete të ndara, por pjesë të një tërësie të vetme kozmike.

Një prej veprave më të njohura, “Bibliotekari”, paraqet një figurë njerëzore të ndërtuar me libra dhe objekte që lidhen me botën e dijes. Ajo është interpretuar shpesh si një satirë ndaj koleksionistëve të pasur, të cilët i grumbullonin librat më shumë për prestigj dhe dukje sesa për t'i lexuar e përvetësuar. Megjithatë, interpretimi i kësaj vepre mbetet objekt diskutimi mes studiuesve, pasi portreti mund të lexohet edhe në kontekstin e kulturës së koleksionimit dhe të marrëdhënies së oborrit me dijen.

Nëse Arcimboldo i dha natyrës fytyrë njerëzore, te “Bibliotekari” ai duket sikur bën të kundërtën: e shndërron njeriun në një grumbullim librash, duke ngritur një pyetje ironike mbi atë që përbën dijen e vërtetë. A mjafton të zotërosh librat për të qenë i ditur? A mund të bëhet kultura një objekt ekspozimi, një shenjë pasurie dhe jo një përvojë e brendshme e mendjes?

Kjo është një prej aftësive më të spikatura të Arcimboldos: të krijojë një imazh që, përtej bukurisë dhe çuditshmërisë së tij, mbart një pyetje, një ironi dhe një kuptim të shumëfishtë.

Një tjetër veçori e jashtëzakonshme e artit të tij është imazhi i kthyeshëm, një lojë pamore ku e njëjta pikturë mund të zbulojë dy realitete krejt të ndryshme në varësi të mënyrës se si shihet. Në veprën e njohur “Kopshtari” (The Vegetable Gardener), një enë me perime, e parë në një drejtim, shfaqet si natyrë e qetë me prodhime ushqimore. Por, kur piktura kthehet përmbys, të njëjtat perime shndërrohen në një fytyrë njerëzore.

Kjo teknikë e shndërrimit të imazhit është më shumë sesa një lojë optike. Ajo përfaqëson një metamorfozë të mendimit pamor, ku kuptimi nuk është i fiksuar, por ndryshon sipas këndvështrimit. Ajo që në një pozicion është një natyrë e qetë, në tjetrin bëhet portret; ajo që duket si një grumbull objektesh, shndërrohet në një qenie njerëzore. Arcimboldo na kujton kështu se realiteti nuk është gjithmonë vetëm ajo që shohim, por edhe ajo që arrijmë të zbulojmë përmes mënyrës se si e shohim.

Ky interes për lojërat e perceptimit lidhet me kulturën intelektuale të oborreve të Rilindjes së vonë dhe manierizmit, ku enigmat pamore, alegoritë dhe shndërrimet simbolike ishin pjesë e një komunikimi të kultivuar, të kuptueshëm veçanërisht për rrethet e arsimuara.

Historianët e artit kanë kërkuar edhe pararendës të mundshëm të kësaj mënyre të pazakontë kompozimi, duke përmendur, ndër të tjerë, qeramikantin Francesco Urbini. Megjithatë, Arcimboldo e çoi këtë traditë në një nivel krejt tjetër, duke i dhënë asaj një shtrirje më të gjerë alegorike, një fantazi më të guximshme dhe një mjeshtëri të jashtëzakonshme në organizimin e formave.

Ajo që e bën veprën e tij kaq të veçantë është pikërisht prirja drejt elementit fantastik, karakteristikë e manierizmit, një stili që e vlerësonte artificialitetin e përpunuar, zgjuarsinë kompozicionale, lojën me format dhe sfidimin e natyralizmit klasik. Arcimboldo nuk synonte vetëm të riprodhonte realitetin, por ta riorganizonte atë, ta vinte në shërbim të një ideje dhe ta shndërronte në një enigmë estetike.

Edhe në periudhën e tij të pjekur, ai nuk e braktisi këtë mënyrë të të krijuarit. Përkundrazi, portretet e tij fituan një saktësi gjithnjë e më të hollë në paraqitjen e detajeve botanike, zoologjike dhe materiale. Ai dëshmonte njohuri të thella të formave të natyrës dhe një aftësi të jashtëzakonshme për t'i shkrirë ato në një tërësi organike, ku asnjë element nuk e humb identitetin e vet, por njëkohësisht i shërben një figure të re.

Në këtë pikë, arti i Arcimboldos është edhe një dëshmi e frymës enciklopedike të Rilindjes, e asaj kureshtjeje që kërkonte të njihte, klasifikonte dhe kuptonte botën në të gjitha format e saj. Bimët, kafshët, sendet dhe librat nuk janë thjesht modele për t'u pikturuar; ato janë pjesë të një universi njohjeje, të cilin artisti e shndërron në gjuhë pamore.

Si një prej përfaqësuesve më të pazakontë të manierizmit, Arcimboldo e çoi në kufij të rinj paralelizmin midis njeriut dhe botës natyrore. Portretet e tij janë njëkohësisht figura njerëzore, natyra të qeta, alegori dhe enigma simbolike. Ato mund të shihen si lojëra të zgjuara të syrit, por edhe si meditime mbi marrëdhënien e njeriut me gjithçka që e rrethon.

Në fund të fundit, Giuseppe Arcimboldo nuk pikturoi thjesht njerëz me fruta, lule, libra apo kafshë. Ai pikturoi një ide të njeriut: qenien që merr formë nga bota ku jeton, që mbart brenda vetes natyrën, dijen, dëshirat, zakonet dhe kundërthëniet e saj.

Ai na tregoi se një fytyrë mund të ndërtohet nga një univers i tërë dhe se pas çdo objekti të zakonshëm mund të fshihet një kuptim i pazakontë. Në duart e tij, natyra pushoi së qeni vetëm peizazh apo dekor; ajo u bë portret, karakter, alegori dhe filozofi.

Arcimboldo e bëri botën të flasë me fytyrën e njeriut dhe njeriun të shfaqej si një botë më vete. Kjo është arsyeja pse, më shumë se katër shekuj pas vdekjes së tij, pikturat e tij vazhdojnë të na habisin: sepse ai nuk na mësoi vetëm të shohim një imazh, por të zbulojmë se sa shumë fytyra mund të ketë realiteti./ CNA